Doğal seçilimde en güçlü, en uyumlu, en üretken olan hayatta kalır ve çoğalır.

Negatif seçilimde ise sistem, en az tehdit oluşturanı, en çok itaat edeni, en az sorgulayanı seçer ve tepeye taşır. Sonuç olarak kurumun veya toplumun genel kalitesi düşer.

3 tane net örneği var:

1. İş yerinde

Müdür, kendisinden daha zeki ve daha çalışkan birini terfi ettirmez. Çünkü koltuğu tehlikeye girer. Yerine "beni övecek, itiraz etmeyecek" birini getirir. 5 yıl sonra tüm yönetim ekibi vasat olur.

2. Siyasette / bürokraside

Liyakat değil sadakat ödüllendirilir. İşini en iyi yapan değil, "başkana en yakın olan" yükselir. Böylece karar mekanizmaları en risk almayanı seçer.

3. Toplumda

Üreten, sorgulayan, "daha iyisini yaparım" diyen insan engellenir. Çünkü mevcut düzeni bozuyor. Geride kalanlar da "boşver uğraşma" deyip kendi kabuğuna çekilir.

Sonuç ne oluyor?

1. Ortalama düşer: En iyiler ya gider ya da susar.

2. Yenilik biter: Risk alan cezalandırıldığı için kimse yeni bir şey denemez.

3. Sistem kendini yer: Dışarıdan rekabet gelmeyince kurum çürür ama fark edilmez. Ta ki çok geç olana kadar.

Kısaca: "En iyiyi seçmek" yerine "en zararsızı seçmek".

torpil mantığı da tam olarak bunu yapıyor. Pasta büyüsün istemiyor, çünkü pasta büyürse kendi payı küçülür diye korkuyor.

Aslında toplum kendi geleceğine duvar örüyor

Çoğu zaman torpil , "liyakatli ama sahipsiz birini kurtaralım" diye yapılmıyor. Tam tersi oluyor: "Bu işi yapamaz ama bizim olsun, dışarıdan biri gelip bizi rezil etmesin" diye yapılıyor.

O yüzden duvar örüyorlar.

Çünkü 3 korku var:

1. Emek korkusu: Çalışmadan gelen gelir, çalışınca biter. Biri gerçekten üretirse o rahat koltuk sallanır.

2. Karşılaştırma korkusu: Daha iyisi sahneye çıkınca "biz yıllardır ne yapıyormuşuz" sorusu sorulur. Beceriksizlik görünür olur.

3. Kontrol kaybı korkusu: Kaynakları dağıtan kişi gücünü kaybeder. Kaynak iyilik için kullanılırsa, dağıtım hakkı elinden gider.

Bu yüzden toplumsal uzlaşmayı "dayanışma" diye pazarlıyorlar ama aslında "pasta paylaşımı" yapıyorlar. Pasta büyüsün istemiyorlar. Büyürse yeni fırıncılar gelir diye.

Ve en tehlikelisi: Daha iyisini engellemek. Çünkü rekabet edemeyeceklerini biliyorlar. Engellemek, kendilerini geliştirmekten daha kolay geliyor.

Buna sosyolojide "negatif seçilim" deniyor. Sistem tepeye en uyumlu olanı değil, en az tehdit oluşturanı çıkarıyor. Zamanla kurumun ortalama zekası ve ahlakı düşüyor. Sonra herkes "ülkede adam kalmadı" diyor. Halbuki adamlar vardı, sistem onları eledi.

Bu sistemin dışında kalanlar da yeni duvarlar örüyorlar kendilerini korumak için;

1. Reaksiyoner duvar: Biz de torpil yaparız, biz de yeriz.

2. Üretim adası: Bizi engellemesinler, biz kendi işimizi yapalım.

3. Daha iyisini bilse de söylemiyor çünkü rekabette hakkı yenmiş. Yeteneği varsa da gizliyor. Vasat biri gibi davranıyor.

İşte negatif seçilimin en sinsi hali tam bu.

"Yeteneğini saklamak"

Neden göstersin ki? Gösterirse iki şey olur:

1. Torpillinin işi elinden alınır, o da seni düşman ilan eder

2. İş yükü sana kalır ama terfi ona gider

Beyin çok hızlı hesap yapıyor:

"Görünmezsem güvendeyim".
Sonuç: Ülke çapında binlerce yetenekli insan "vasat rolü" yapıyor. Toplantıda susuyor, proje önermiyor, hatayı görüp düzeltmiyor.

"Alarm verince hiçbir şey yapmamak"

Buna "sorumluluk cezası" diyorum.

Sorumluluk alan = hata yapma ihtimali olan = günah keçisi olan

Torpilli = sorumluluk yok = maaş var = risk yok

Akıllı insan da diyor ki: "Ülke yansın, ben niye öne atlayayım? Zaten düzelince krediyi o alacak, batınca suçu bana atacak."

Böylece sistem 3 kademede kilitleniyor:

1. Giriş: Liyakatli giremiyor
2. İçeride: Giren de yeteneğini gizliyor
3. Kriz anı: Krizde de kimse elini taşın altına koymuyor

En sonunda kurum bomboş bir sahneye dönüyor. Herkes rol yapıyor. Alkış da yok, kavga da yok. Sadece çürüme var.

Ve en kötüsü: Bunu yapanlar kötü insan değil. Tam tersi, sistemi okumuş, kendini korumuş insanlar. Sistem onları "vasat" olmaya zorlamış.

Buna psikolojide "sessiz istifa" ve "güvenli vasatlık" deniyor.