Türk Mitolojisinde İyeler

[aslında]

İyeler, Türk mitolojisi ve geleneksel Türk inançlarında belirli bir yerin, doğa unsurunun, nesnenin ya da varlığın koruyucu/sahip ruhları olarak düşünülen varlıklardır.
“İye” sözcüğü kabaca sahip, koruyucu ruh, hâmi anlamlarına gelir. Ancak iyeleri doğrudan “tanrı” olarak düşünmek doğru değildir. Daha çok doğadaki belirli alanlarla ilişkili ruhani varlıklar olarak tasavvur edilirler.
Örneğin gelenek ve bölgelere göre adlandırmalar değişmekle birlikte yer, su, dağ, orman, ateş ve ev/ocak gibi alanların bir “iyesi” bulunduğuna ilişkin inanışlarla karşılaşılır. Bunların temel düşüncesi, insanın çevresindeki doğanın cansız ve bütünüyle kendisine ait olmadığıdır; doğanın da kendine özgü bir düzeni ve manevi sahipleri vardır.

Bu nedenle eski Türk topluluklarında su kaynaklarını kirletmemek, ateşe saygısızlık etmemek, bazı ağaçlara zarar vermemek veya kutsal kabul edilen yerlere belli bir saygıyla yaklaşmak gibi davranışlar yalnızca pratik kurallar değil, kutsal düzenle ilişkili tutumlar olarak da görülebiliyordu. Özellikle Yer-Su kavramı önemlidir. Eski Türk inançlarında yerler, sular ve bunlarla bağlantılı kutsal varlıklar/ruhlar önemli bir yere sahiptir. İye kavramıyla Yer-Su anlayışı birbirine yakın olsa da bunları her kaynakta tamamen aynı kavramlar gibi değerlendirmemek gerekir.

İyelerin bir başka ilginç tarafı da onların her zaman modern anlamda “iyi ruh” şeklinde düşünülmemesidir. Korudukları alana saygılı davranıldığında yardımcı veya koruyucu; kurallar ihlal edildiğinde ise zarar verici ya da cezalandırıcı özellikler gösterebildiklerine ilişkin anlatılar vardır.

Su İyesi: Göl, nehir ve pınarların koruyucu ruhudur.
Orman İyesi: Ormanları, ağaçları ve hayvanları korur.
Dağ İyesi: Dağların ve yüksek yerlerin koruyucu ruhudur.
Ateş İyesi: Ateşi ve ocağı korur; ateşe saygısızlık edilmemesi gerektiğine inanılır.
Ev İyesi: Evi ve aileyi koruyan ruhtur.

Genel inanışta iyelere ve korudukları alanlara saygılı davranılırsa insanları korudukları, saygısızlık edilirse zarar verebildikleri düşünülür.