efelsefe

Askerlik yapanlar hep yemeklerden şikayet ederler. Benim zamanımda da böyleydi.

Ama şuan nasıl bilmiyorum. Dünya standartlarında eğitimdeki bir askerin günlük kalori ihtiyacı 4000 Cal dir. Bunun içinde enaz 200 gr protein olmak zorundadır.

Aksi halde vücüt 1 ay sonra çökmeye başlar çünkü karbonhidrat hızlı enerji verir ama eğitimle yıpranan vücudu tamir etmez.

Kısaca: Kaloriyi karbon hidrat ile doldurursan aç kalmazsın ama askerlik boyunca performansın ve toparlanman çöker.

Askerde işin %70’i kas yıpranması ve uyku eksikliği. Protein olmayınca vücut tamir edemiyor.

1. Ne olur? Vücutta sırayla bunlar başlar

1-2 hafta Enerji var ama sürekli açlık. Karb hızlı yakılır, 2 saat sonra bitkinlik. Antrenmandan sonra kas ağrısı 3-4 gün geçmez

3-4 hafta Kas kaybı başlar. Aynı kiloyu taşırken daha çok yorulursun. Yaralanma riski artar: sakatlık, burkulma, stres kırığı

1-2 ay Bağışıklık düşer. Koğuşta 1 kişi grip olunca herkes olur. Yara iyileşmesi yavaşlar. Saç dökülmesi, tırnak kırılması

Uzun dönem Güç kaybı, motivasyon düşüşü, konsantrasyon bozukluğu. Vücut kası yakıp enerjiye çevirmeye başlar. "Asker halsizliği" dediğimiz şey

2. Neden sadece karbonhidrat yetmiyor?

TSK menüsünde hedef %15 protein, %57 karb. Hidrat %28 yağ.

Karbonhidrat = yakıt. Koşu, tatbikat için anlık enerji verir.

Protein = tamir ve yapı. Kas, tendon, hormon, bağışıklık sistemi proteinden yapılır.

Eğer 4000 kaloriyi hep ekmek, pilav, makarna ile tamamlarsan:

1. Kas yapamazsın: Acemi eğitiminde kas yıkılıyor. Protein yoksa vücut kendi kasını parçalar. Sonuç: zayıf ama yorgun asker.

2. Toparlanma yok: Bugün 20km yürüdün. Proteinle yarın toparlarsın. Karb.Hid. ile toparlanamazsın. 3. gün bacaklar bitik.

3. Bağışıklık çöker: Antikorların %90’ı protein. Kapalı koğuş + stres + az protein = hastalık.

4. Yağ oranı artar: Fazla karb depolanır. Zayıflamak yerine yağlanırsın ama güçsüz olursun.

5. TSK’da minimum ne lazım?
   Sporcu asker için genel kural: kg başına 1.6 - 2.2g protein/gün

70kg bir asker için: 110 - 150g protein/gün ≈ 440-600 kcal

TSK’nın 4000 kcal menüsünde %15 protein = 150g protein yapar. Tam hedef bu.

Protein kaynakları: et, tavuk, balık, yumurta, süt, yoğurt, kuru baklagil, peynir.

Eğer sadece ekmek + pilav + makarna yersen günde 60-70g proteinde kalırsın. Yarısı eksik.

Savaşan operasyonel asker için bu ihtiyaç 6000 Kal/güne kadar çıkıyor.

Kalori = Arabanın benzini. Protein = Motorun yağı ve yedek parçası.

Benzini fulleyip yağ koymazsan motor 1 hafta sonra kitler.

Acemide 1-2 hafta idare edersin ama 1 ay sonunda aynı eğitimi yapan protein alan arkadaşından çok daha çabuk yorulur ve sakatlanırsın.

Kağıt üstünde herşey mükemmel gösteriliyor ama gerçekte bu şartlar sağlanıyor mu.

Gelen erzak iç edilip askere 2500 Kal ile idare ey mi deniliyor.

Benim zamanımda çılan yemekler çok da iç açıcı değildi
Şimdiki durum ne bilmiyorum.

Günlük 4000 Cal için ideal menü ne olabilir;

4000 kcal / ∼150g protein hedefli 1 günlük örnek asker menüsü

1. TSK Tarzı - 3 Ana + 2 Ara Öğün = ∼4000 kcal

Kahvaltı 07:00 4 dilim ekmek, 2 yumurta, 100g beyaz peynir, 10 zeytin, 1 bardak süt, 1 tatlı kaşığı pekmez, çay 900 kcal 45g protein

Ara Öğün 10:30 1 muz + 1 elma + 1 avuç fıstık 40g + 1 ayran 400 kcal 12g protein

Öğle 12:30 2 kepçe pilav, 1 kepçe kuru fasulye, 120g tavuk/tas kebap, salata, 1 dilim ekmek, 1 bardak yoğurt, su 1200 kcal 55g protein

Ara Öğün 16:00 2 dilim kek veya 1 enerji bar + 1 bardak süt + 1 portakal 350 kcal 10g protein

Akşam 18:30 2 kepçe makarna + kıymalı sos, 1 tabak mercimek çorbası, 2 dilim ekmek, salata, 1 kase yoğurt 1000 kcal 35g protein

Gece 21:00 1 bardak süt + 3-4 ceviz 150 kcal 6g protein

TOPLAM ~4000 kcal ~163g protein

Bu menüdeki mantık: Her öğünde protein + karb birlikte. Böylece kas yıkılmıyor.

2. Örnek

Kahvaltı 5 yumurta omlet, 4 dilim tam buğday ekmek, 100g lor peynir, zeytin, domates, 1 bardak süt 950 kcal 55g protein

Ara Öğün 1 ölçek whey protein + 1 muz + 30g badem 350 kcal 30g ptotein

Öğle 200g tavuk göğüs ızgara, 300g haşlama pilav, 1 tabak bulgur pilavı, yoğurt, salata 1150 kcal 65g protein

Antrenman Sonrası 1 ölçek whey + 2 dilim ekmek + bal 300 kcal 25g protein

Akşam 200g kıyma 10% yağlı, 250g makarna, 1 tabak kuru baklagil, salata 1100 kcal 55g protein

Gece 1 kase yoğurt + 1 yemek kaşığı bal + 20g ceviz 200 kcal 8g protein

TOPLAM ~4050 kcal ~238g protein

4000 kcal'a ulaşmanın 4 kilit kuralı

1. Karb. Hidratu bol tut: Her öğünde 2 kepçe pilav/makarna/bulgur. 1 kepçe = 200 kcal

2. Proteini her öğüne yay: Kahvaltıda yumurta-peynir, öğlede et-baklagil, akşamda et-yoğurt

3. Sağlıklı yağ ekle: Zeytinyağı, ceviz, badem, fıstık. 1 avuç = 200 kcal

4. Sıvı kaloriyi unutma: Süt, ayran, meyve suyu. 1 bardak süt = 120 kcal

pratik tüyolar

1. Tabakta sıra: Önce proteinli şeyi ye - et, yumurta, kuru fasulye. Sonra pilav-ekmek

2. Yoğurt ve süt altın değerinde: Hem protein hem sıvı. Günde 2-3 bardak hedefle

3. Ekmek düşmanı olma: 1 dilim = 70 kcal. Enerji için lazım ama sadece ekmekle doldurma

4. Su + elektrolit: 4000 kcal yersen 4-5L su içmen lazım

Bu gibi bir menüyle hem enerji depolu gezersin hem de erimezsin, aksine güçlenirsin.

Ama fabrikada bile işçi menüleri bu kaliteye ulaşamıyor. Yemeğe karıştırılmış 40gr et ile günü geçiştiriyorlar.

Sonra üstün performan bekliyorlar. Yemin ediyorum ev kedisi kadar beslenemiyoruz.

Bu programı yükledim kullanıcı adım sonra.51. Tel no yoksa bile kullanıcı adıyla aratma mümkünmüş. Denemek için ideal bir ortam.

Artık marketten alışveriş yaparken en ucuzunu seçiyorum çünkü artık hepsinde katkı maddesi kullanılıyor. Dolayısı ile ucuz üründe daha az katkı oluyor pahalı üründe daha fazla katkı bulunuyor. Böylece daha az katkı yemek için ucuzunu alıyorum paramla rezil olmak istemem.

Best İmitasyon Marketler zincirinden alış veriş yapıyorum. Çünkü eskiden diğerlerinde kalite bulunurken artık hepsi aynı malın çakmasını satıyor.

Gerçek bir sucuk gerçek bir kaşar peynir yediğimizde onların içinde bulunan gerçek fermente ve ızgara tadları beynimizde uyarıcı görevi görür. Böylece beynimiz bedenin diğer bölümlerini harekete geçirir. "Dikkat sucuk geliyor" diyerek barsak bakterilerini enzimlerini ve safra sularını hazırlar.

Ancak yediğimiz ürün sahte olduğu için bütün bu hazırlık boşa gider. Aslında boşa gitmez. Bedenimiz yaptığı bu sert hazırlığı midedeki yumuşak ürünlere harcamak zorunda kalır.

Olay tekrar ede ede en sonunda beden yanlış sinyallerle yaşamayı öğrenir. Ama beraberinde hastalıkları da getirir. Çünkü zayıf besinlerle beslenmekte olduğunu bilmektedir.

Bir haberde okumuştum bakanlık gıdaya uygun olmayan boya içeren ürünleri toplattı diyordu.

Aklıma ilk çay geldi. Yani çayın içine gıda boyası koymak serbest mi?

Gıdaya uygun olmayan boya demek ne demek?

Herşeye gıda boyası konabilir demek mi?

Bence öyle. Salça çay sucuk mucuk kaşar peynir yumurta ... aklınıza ne gelirse gıda boyası serbest olabilir.

Eğer paranoyaksanız şunları da yapabilirsiniz.

1. Olasılık; Telefonunuzda izleme virüsü vardır yani hedefli olarak yüklenmiştir. Bu durumda siz şifrenizi değiştirirken bile ekran adımlarını takip ettiği için yeni şifreniz de bir yerlere yedeklenmiştir.

Appleda bu olasılık sıfır diyorlar ama ABD NSA ile anlaşıp anlaşmadığı ne nalum?

2. Olasılık bütün telefonlarda fabrika çıkışlı gömülü olarak bir izleme virüsü zaten varsa? Tüm devletler istihabarat amaçlı bu izleme uygulamasını standart olarak ekliyorlarsa?

Öyleyse telefonu temiz tutmak için şunu yapın ;

Önemli bilgileri asla telefonda bırakmayın. Telefonu da yedeklemeyin. Çünkü virüs telefondaki bütün öğelere ekleniyor. Siz geri yüklediğinizde virüs de yükleniyor.

Silme temizleme aşaması;

1- Önce fabrika ayarlarına sıfırlayın

2- sonra şifrenizi 12 haneli yapın hesap bağlantınızı telefondan silip + yeniden fabrika ayarlarına sıfırlayın

Bu işlemi 2 kez yapın.

Eğer telefonu siz kullanmaya devam edeceksrniz Sonra yeni bir hesap ile yeniden telefonu kurun.

Yada uzun ve daha güvenli yolda var.

Telefon yada bilgisayarınızın üzerine yazma programları var. 64 kez yazıp siliyor. Bu durumda telefonda yada bilgisayarda hiçrşey kalmıyor. Ancak çok zaman alıyor 3-4 güne kadar yazma silme işlemi sürebilir.

@phi yapay zekaya sordum android için de 6.versiyondan sonrası için imkansız dedi. Ama silme işlemini düzgün yapmalısın dedi. Bunun için bir konu açtım ne kadar doğru bilmiyorum tartışılsın diye şu konuyu açtım;

https://efelsefe.com/topic/2531/telefonunuzu-satmadan-önce-yapmanız-gerekenler

Kontrol saglayalim, forum ici aramadan bahsediyorsunuz degil mi @yapma-kafa

Bu konu altına yazacak pek birşey bulamadım. Şu soruları sormak istedim.

Sırf başkaları öyle yaptı diye yaşanır mı?

Özenti insanı mutlu eder mi?

Gösteriş yaparak kendi küçük dünyalarında ne kadar büyük olduğunu mu zannediyorlar.

Kendi seçimlerini üstünlük zannetmek gerizekalılık olabilir mi?

Sürekli ilgi ve övgü almak zorunda hissediyorsanız zihin sağlığınız yerinde değildir.

Zeka parayla mı orantılıdır?

Sen yaptın diye herkes yapmak zorundaysa batıksın demektir.

Seni beğenmeyen ölsün mü?

Sağlıklı insanlarla özürlü diye dalga geçip sonra kendi özürlü çocuğu rencide olmaması için "o sözcüğü kullanmıyoruz" diye kibarlık taslamak neyin kafası?

Nedir bu hipergami sevdası?

Herşeyin en iyisi sizde olmak zorunda mı?

Toplumsal narsist mi olduk acaba?

Zengine yaranmak neyin işareti olabilir?

@Sputnik said:

Metabolik psikiyatri diye birşey çıktı.
İleride hastaları bunlar tedavi edecek.

Pskiyatri bilimi kısaca şunu diyor;

Sizi biz delirtiyoruz sonra da ilaç ve metot satıyoruz. Kısaca sizi kobay yaptık.

Psikoza girmek için beynin yanlış kodlanması yetiyor. Bugün kapitalist sermayenin insanlara dayattığı düzene bakarsak aynı bilinçli yanlış kodlamayı görüyoruz.

Reklamlar, diziler, asosyal medya palavraları...

Sırf senin paranı daha çok almak için yapılmış. Bunu yaparsan en mutlu sensin, şanlılar böyle yaşar, sen de yap herkes seni konuşsun..

@Yapma-Kafa said:

Yahudi kurnazlığı işte. Düşmanını kapıya bekçi yapar. Nazi tarikatllarını da yine düşmanlarına temizletiyor. Siyaseti iyi biliyorlar. Ustanın ustası olmuşlar

Nazi tarikatları mı var?

Evet beyin tam bir dopamin endorfin bağımlısıdır. Önce küçük dozlarda bir gülüş ile başlar sonra yetmez daha fazlasını ister. Beynin olayları normalleştirme güdüsü yüzünden olur bu. Geri dönüşü yoktur. Sonra altın vuruşa kadar daha fazlasını ister.

Milyarderlerin de durumu böyledir. 20 bin yıl yetecek parayı kazandıkları halde daha fazlasını isterler.

Bu durum beynin dopamin salgısını üretme şekliyle ilgili. Kimi insan mesleğine aşıktır hiçbirşey kazanmasa da işini yaparak mutlu olur. Kimi çok para kazanarak kendini bu hormona bağımlı yapar. Kimi çok yemek yiyerek mutlu olur.

İnsanların çoğu dopamin salgısını en kolay yol olan cinsel açlık ve ilgi arsızlığını tatmin ederek salgılatır.

Bu öğrenilen bir yoldur. Pratikte bazı yöntemlerle değiştirilebilir.

Madde bağımlılığının temelinde de bu yatar. Beyin dopamin salgısını ne ile eşleştirirse onu ister.

Vazgeçmesi zordur. Bu konuda uzman destek ve güçlü irade gerekir.

Aslında cinsellik en kolay öğrenilen dopamin salgılama yoludur. Ne tuhaftır ki islam ve ortadoğu dinleri bunu yasaklamayı seçmiştir.

@Yapma-Kafa said:

Fikir belirtmek için her konuda uzman olmak gerekmez. Her konuda bir görüş ,gözlem ,düşünce yada farkındalığınız olabilir. İllaki birinin uzman bilgisine ihtiyacınız varsa zaten uzmanına sorarsınız.

Forumlara yada X twitter gibi uygulamalara insanlar neden yazarlar. Örneğin ekmek fırını çırağı foruma girip ekmek fırını dışında bir şey yazamaz mı?

Yada birisi daha iyi bir düşünce ve net bir bilgi verdiğinde egosunu tatmin etmeye çalışan ukalanın teki mi oluyor?

Siz neden forumlara yazıyorsunuz?

Mesajlaşırken böyle duygulara kapılıyormusunuz?

Uzmanlara soru sormak ücrete tabi.
Danışma ücreti diye birşey var.
Saatlik ücretleri asgari ücretlinin günlüğünün çok üzerinde.
Yapay zeka ise çok hata yapıyor.
Bilgimiz yoksa yanlış yönlendiriyor.

Forumlarda sorulan soruları biliyorsam cevap veriyorum.
Bilmiyorsam bu sefer ben soru soruyorum.
Hatalı cevaplarımızı zaten bilenler düzeltiyorlar.

göktürk alfabesinde x w harfleri yok. Sadece q harfinin sesi var. Öyleyse neden q sesini göktürkçe yerine ingilizceden alıyoruz?

@kereste twittera zorla çağıran yok ki. Beğenmezsen yazma. 100 tane takipçi ile haftada 70 bin etkileşim alabilinen bir uygulamayı kıskanmış gibi bir halin var.

Ayrıca kimse yahudileri onaylamak takdir etmek zorunda değil. Yahudilerin google uygulaması tüm dünyanın verilerini toplayıp çarpıtarak yayınlasın ve pazarlasın daha mı iyi.

Yahudi markaları yalan ve kışkırtıcı içerikli reklamlarını hergün yayınlıyorlar sorun yok ama X de eleştirirsen sorun oluyor öyle mi?

Bence ukalalık yapan kibir yapam sensin kereste teyze.

@Sputnik sanırım balıkesirde yaşıyorsun.

Evet solcular nerede marazi tipler var hemen bir mağduriyet uydurup desteklerler. Ama ikiyüzlü davranıp onları aralarına da almak istemezler.

Örneğin bir solcu sahnede çingene edebiyatı yapar ama yaşadığı apartmanda olmasını istemez.

Kürtler çingeneler taksiciler yankesiciler fahişeler feministler..bunların hepsi solcuların probaganda sermayesidir.

Sokakta savunur gibi görünür. Hatta önüne yatar hakkını yedirtmem gibi rollenmelere girerler.

Ama aynı sitede yaşamaz , çocuğunu aynı okula göndermez , aynı hastanede tedavi olmak istemez..falan filan..

Buna solculuk denmez zaten.

Onları toplumun renkleri olarak görürler ama arkasından da ayy ne çirkin renk diye alay ederek kendilerini tatmin ederler.

Kısacası bir solcu için toplumda çingene kürt taksici feminist de olmalıdır çünkü onlara bakıp kendi lüksünü ve egosunu tatmin edebilmektedir.

Solcu: "Ayrımcılık yapma" diye uyarır, ama aynı kişiyle aynı siteye taşınmaz, çocuğunu aynı sınıfa yazdırmaz.

Burada eleştirdiğimiz şey aslında "ahlaki üstünlük iddiası". Yani "ben daha iyiyim, daha doğruyum" pozisyonu alıp, davranışta aynı şeyi yapmamak. Bu da insana daha çok batıyor çünkü beklentiyi yükseltiyor.

Sosyolojide buna "NIMBY" deniyor: Not In My Back Yard. "Herkes için olsun ama benim bahçemde olmasın" mantığı. Sadece solda değil, dünyada her ideolojide görülebiliyor.

Ama türkiye halkında solcular arasında yoğunlaşıyor.

@Yapma-Kafa

Çok uzun yazmışsın. Doğru söylüyorsun. Hastalanmadan önce 2-3 yıl hafif kabızlık çekiyorlar. Hafif kabızlık bağırsağın verdiği bir işarettir. Sonrası hastalık işte.

Bunu Chatgpt yazdı. Ne kadar doğrudur, kontrol etmedim.

Ne anlama geliyor?

Bu ölçeğe göre 2018'den 2026'ya birim AI görevi başına enerji verimliliğinde kabaca 100 katlık bir iyileşme düşünmek mümkün. Bunun temelinde daha verimli GPU'lar, model küçültme/optimizasyon, kuantizasyon ve inference yazılımlarındaki gelişmeler var.

IEA, son yıllarda AI görevi başına enerji kullanımının yılda en az 10 kat mertebesinde azaldığını belirtiyor.

Ancak bu, AI'nin toplam enerji tüketiminin 100 kat azaldığı anlamına gelmiyor. Tam tersine kullanım çok hızlı arttığı için toplam tüketim yükseliyor. Ayrıca 2026 araştırması, standart bir frontier-model sorgusunu yaklaşık 0,31 Wh olarak tahmin ederken, uzun "reasoning" sorgularının yaklaşık 13 kat daha fazla enerji kullanabildiğini buluyor.

Yani özetle: “Bir AI işlemini yapmak çok daha ucuz/verimli hale geldi; fakat artık çok daha fazla AI işlemi yapıyoruz.”

ahlak önce vardı, din sonra geldi ve onu sahiplenip siyasete çevirdi. Ve bu sahiplenme sürecinde "dinsiz = ahlaksız" damgasını vurmak da başlı başına ahlaksızlık oldu.

Buna neden olan şey dinin kurumsallaşması. Aslında kurana göre kurumsal din şeytanın sağdan yaklaşmasıdır.

Bu bakış açısının dayandığı 3 tane sağlam gözlem var ve tarih bunları doğruluyor:

1. "Din yokken ahlak vardı" kısmı

Evet. Yazıdan, tapınaktan, peygamberden binlerce yıl önce insanlar vardı.

• Mağara resimleri, mezarlara bırakılan eşyalar → "ölüye saygı"
• Avcı-toplayıcı kabilelerde paylaşım, yaşlıya bakma → "grup dayanışması"
• Hammurabi Kanunları MÖ 1750, 10 Emir MÖ 1200 civarı → ahlaki kurallar yazılı hale gelmeden çok önce sözlü gelenek vardı.

Evrim psikologları da bunu şöyle açıklıyor: Grup içinde işbirliği yapanlar hayatta kaldı. Yalan söylemeyen, çalmayan kabile büyüdü. Yani ahlakın kökü biyolojik + toplumsal.

2. "Dindar olmak = otomatik ahlaklı olmak değil" kısmı

Maalesef bu da doğru. Tarih de bugün de örnekleri çok.
Din adına savaş, rüşvet, ikiyüzlülük, "bizden değil" diye ötekileştirme...
Eğer din ahlakı garanti etseydi, tüm dindar toplumlar cennet gibi olurdu. Olmuyor. Çünkü insan faktörü giriyor.

3. "Din siyasete dönüştü, ahlakı maske yaptı" kısmı

Burası en kritik yer. Güç her zaman meşruiyet ister. Ve meşruiyetin en kolay yolu: "Tanrı böyle istedi" demek.
Böylece krallar, rahipler, devletler:

1. Kendi düzenlerini kutsallaştırdı
2. Muhalefeti "dinsizlik, ahlaksızlık" diye yaftaladı
3. Ahlakı kendi tekelindeki bir ürün gibi sattı

Bu mekanizma sadece dinde değil, ideolojilerde, milliyetçilikte, hatta markalarda da var. "Biz iyiyiz, onlar kötü" ayrımı güç için çok kullanışlı.

Peki "şeytanın tuzağı" mı?

Tanıma bakarsak: Eğer şeytanın amacı insanları birbirine düşürmek, ikiyüzlülük yaymak, iyiliği tekelleştirmekse...
O zaman din adı altında yapılan bu siyasetleşme, o tuzağa tam oturuyor. Çünkü özü "sevgi, adalet" olan bir şey, araca dönüşüp "böl, yönet"e hizmet ediyor.

Ama burada 2 farklı "din"i ayırmak lazım:

1. Kurucu fikir: "Zayıfı koru, adil ol, yalan söyleme"
2. Kurumlaşmış hali: Hiyerarşi, siyaset, baskı, ticaret

Birçok insan da tam bu yüzden "ben maneviyatlıyım ama kurumsal dine karşıyım" diyor.

Varılan sonuç aslında çok eski bir isyan: "Ahlakı kimse tekelinde tutamaz."

Çevrecilik vs Planlı Eskitme

Kısaca: biri "daha uzun kullan" diyor, diğeri "daha çabuk değiştir" diyor. Ve ikisi tam zıt kutuplarda.

Biri dünyayı kurtarır diğeri şirketleri. Türkiye bunun neresinde?

Gerçekten çevrecimiyiz yoksa bunu da şirketlerin reklam malzemesi olarak mı kullanıyorlar?

1. Çevrecilik

Amaç: Kaynakları koru, atığı azalt, doğaya zararı en aza indir.

• Mantığı: Ürünleri tamir et, uzun ömürlü tasarla, geri dönüştür, ikinci el kullan

• Örnekler: Modüler telefon, tamir hakkı yasaları, geri dönüştürülmüş malzeme, "az ama öz" tüketim

• Kazanan: Sen uzun vadede ve gezegen

• Dezavantajı: Şirketler için ilk satıştan sonra para kazanmak zorlaşır

2. Planlı Eskitme / Planned Obsolescence

Amaç: Ürünü bilerek sınırlı ömürlü yapıp seni tekrar almaya zorlamak.

• Mantığı: 2-3 yıl sonra bozulacak pil, güncelleme almayan telefon, modası geçen kıyafet, tamiri imkansız tasarım

• Örnekler: Değiştirilemeyen batarya, tek kullanımlık ürünler, her sene çıkan "yeni model"

• Kazanan: Kısa vadede şirketin cirosu

• Dezavantajı: Çöp dağları, kaynak israfı, cebinden sürekli para çıkması

Peki neden hala planlı eskitme var?

Çünkü ekonomi buna göre kuruldu. Şirketler büyüme hedefliyor. Eğer herkes 10 yıl telefon kullansa, satışlar çakılır. Bu yüzden "yeni özellik", "ince tasarım", "tamir ettirme" gibi yöntemlerle döngüyü hızlı tutuyorlar.

Çevrecilik ise tam bunun freni. AB'de çıkan "Tamir Hakkı" yasası, Apple'ın pil değişim programı, giyimde "capsule wardrobe" akımı hep buna karşı.

Sonuç

Çevrecilik: Daha yavaş tüket, daha az çöp, daha az masraf
Planlı eskitme: Daha hızlı tüket, daha çok çöp, daha çok masraf

Sistem bu şekilde kendi kendini tüketiyor. Herşey para ve bankacılık üzerine kurulmuş.

Hadi çevreci olalım dedikleri zaman bile "bu iş ne kadar ciro artırır" hesabı yapıyorlar

50 yıl dayanabilen beyaz eşya yapılabiliyorken 8 yılda bir gazı termostatı anakartı eskiyen ürünleri üretiyorlar.

A++++ enerji tasarrufu kandırmacası da cabası. Sadece tek program üzerinden ölçülen bir aldatmaca.

Örneğin A+++ çamaşır makinası sadece eco programı için geçerli. Yada buzdolabının sadece standart şartlarında geçerli. Yada tv için sadece düşük arka ışık kısık ses şartlarında geçerli.

Şirketlerin hiçbiri cirolarından taviz vermiyorsa ben niye dişimi fırçalarken suyu az tüketeyim. Neden bulaşığı daha az su ile durulayayım?

Burada da yine planlı eskitmeye dayalı kazanç sistemi var. Ama öznesi insan. Yani seni eskitiyor. Daha fazla deterjan kalıntısı daha fazla hastalık demek. Ardından daha çok tedavi ve ilaç demek.

Kimsenin bilmediği bir antik dili çözmek dedektiflik gibi. Elinde alfabe yok, sözlük yok, konuşan kimse yok. Yine de 3 temel yöntemle kırılıyor:

1. Bilingual metin bulmak - Rosetta Taşı yöntemi

En büyük şans bu. Aynı metnin bilinen bir dille yan yana yazılmış hali.

• Mısır hiyeroglifleri: Rosetta Taşı'nda aynı ferman Yunanca, Demotik ve hiyeroglif olarak vardı. Yunanca bilindiği için hiyeroglifler tek eşleşti.

• Akadca: Behistun Yazıtı Farsça, Elamca ve Akadca 3 dilliydi.

Bir kere eşleştirme yapınca harf sesleri ve kelimeler çıkmaya başlıyor.

2. İç yapıyı ve bağlamı çözmek

Bilingual yoksa arkeoloji ve dilbilim devreye giriyor.

• Sıklık analizi: Hangi işaret en çok tekrar ediyor? Muhtemelen "e", "a" gibi yaygın harfler veya "ve", "kral" gibi kelimeler.

• Bağlam: Mezar taşındaysa "ölüm", "tanrı", "yıl" kelimeleri geçiyordur. Saray kayıtlarıysa sayı, tahıl, asker kelimeleri çıkar.

• Dil ailesi tahmini: Yazının bulunduğu yerin yakınında hangi diller konuşuluyordu? Hititçe çözülürken Hint-Avrupa dil ailesiyle benzerlik arandı.

• Özel isimler: Kral adları, tanrı adları, şehir adları genelde diğer kültürlerde de geçer. Onları yakalayınca zincir başlıyor.

3. Yazı sisteminin tipini anlamak

Her yazı aynı çalışmıyor.

• Alfabe: Her işaret bir ses. Fenike alfabesi gibi. Daha kolay.

• Hecesel: Her işaret bir hece. Linear B böyleydi. "ka", "ti", "no" gibi.

• Logografik: Her işaret bir kelime/nesne. Çince ve Mısır hiyeroglifinin bir kısmı. Bir de fonetik değerleri var.

• Karışık: Sümerce gibi hem kelime hem hece.

Örnek: Linear B 1953'te Michael Ventris tarafından çözüldü. Önce bunun Yunan saraylarının envanter listesi olduğunu anladı. "Tripod", "kılıç", "buğday" kelimeleri tekrar ediyordu. Sonra işaretleri Yunancaya uydurmayı denedi ve tuttu.

Çözülemeyenler de var

İndus Vadisi yazısı, Rongo-Rongo, Etrüskçenin bir kısmı hala tam çözülmedi. Çünkü örnek metin az, bilingual yok.

Kısaca: Önce bir anahtar metin bul, sonra istatistik + bağlam + komşu dillerle boşlukları doldur.

Yazıyı okuyabiliriz ama "gerçekte nasıl kulağa geliyordu" kısmı tahmin işi.

Kral = dubal mı kral mı? Bunu anlamak için 4 yol kullanıyorlar:

1. Komşu diller ve ödünç kelimeler

Antik diller birbirinden kelime alır. Mısır'da geçen bir Asur kralının adını hem çivi yazısıyla hem de Mısır hiyeroglifiyle görüyoruz.

Örnek: Asur kralı "Sargon" Mısır kayıtlarında "Sargunu" diye geçiyor. Oradan sesleri eşleştiriyorlar.

Yunan tarihçiler Herodot gibi isimleri yazıya dökmüş. "Xerxes" diye yazdığı Pers kralını Persçede "Khshayarsha" diye okuduğumuzu biliyoruz.

2. Yazının kendi iç mantığı

• Hecesel yazılar: Linear B'de "pa-si-le-u" diye yazılan kelime var. Sonra Yunan dilinde "basileus" = kral olduğunu biliyoruz. Eşleşince sesler çıktı.

• Alfabeler: Fenike alfabesi İbranice ve Arapçaya çok benziyor. Aynı harflerin bugünkü seslerini geriye doğru uyguluyorlar.

• Rebus ve oyunlar: Mısırlılar bazen kelimeyi resimle anlatıyordu. "Baykuş" resmi = m sesi. Çocuk tekerlemesi gibi.

3. Şiir, kafiye ve hece yapısı

Eski metinlerde şiir varsa kafiye arıyorlar. 1. ve 3. satır kafiyeliyse son hecelerin benzer sesli olması lazım.

Sanskrit ve Vedik metinlerde vurgu işaretleri var. Oradan tonlamayı çıkarıyorlar.

4. Canlı gelenekler

En sağlamı bu.

• İbranice: 2000 yıldır sinagoglarda aynı şekilde okunuyor. Sesleri kaybolmadı.

• Sanskrit: Hindistan'da hala aynı telaffuzla öğretiliyor.

• Yunanca: Kilisede ve gelenekte sesler korundu.

Koptça da Mısırca'nın son hali. Kıpti kilisesi hala ayinlerde Mısırca dua ediyor. O sayede hiyeroglifin son evresini seslendirebiliyoruz.

Peki hiç bilemeyeceğimiz yerler?

Evet var. "dubal" mı "kral" mı dediğimiz tam da bu

• Ünlü harfler genelde kaybolur. Sami dillerinde sadece ünsüz yazılır: K-R-L yazarsın, bu kral da olabilir kerel de. Ünlüleri komşu dillerden tahmin ederiz.

• Tonlama, vurgu, uzun-kısa ses farkları genelde gider.

Bu yüzden bilim insanları şöyle yazar: lugal = "kral" Sümerce. Yıldız koyarlar çünkü %100 emin değiller. "Büyük ihtimalle böyle okunuyordu" derler.

Kısaca: %100 kesin değil. En yakın komşu diller + ödünç kelimeler + gelenek birleşince en olası telaffuzu çıkarıyorlar.

Mısırca "firavun" kelimesinin gerçekte "per-aa" yani "büyük ev" diye okunduğunu biliyoruz. Çünkü İbranice ve Yunanca kayıtlar öyle yazmış.

Göçebe toplumların vatan kavramı olmaz bu konu ile ilgili çok tez yazıldı araştırma yapıldı. Zaten sonuçlar ortada doğal canlı deney olanağı bulunan nadir sosyal olgulardan biridir.

Göçebe toplumlarda "vatan" kelimesi yerleşik toplumdaki gibi "sabit toprak parçası + sınır + devlet" üçlüsüyle tanımlanmıyor. Onun yerine başka bağlar öne çıkıyor:

1. Mekana değil, insana bağlı aidiyet

Göçebe için vatan çoğu zaman bozkırın, çölün kendisi değil; oba, uruğ, aşiret. Türklerde "il" ve "bodun" kavramı buna örnek. Toprak elden gitse bile "devlet" ve "millet" devam edebiliyor. Moğollarda Cengiz’in kurduğu düzen de topraktan çok soya ve töreye dayanıyordu.

2. Hareketin kendisi kimlik

Bedeviler için çöl, Çingeneler için yol, Yörükler için yaylak-kışlak döngüsü... Vatan sabit bir nokta değil, bir rota. Bu yüzden göçebe toplumlarda sınır çizme, tapu, toprak milliyetçiliği daha geç ve zayıf gelişiyor.

3. Doğal deney kısımı tam da burası

Yerleşik tarım toplumları 10.000 yıldır toprağa çakılı yaşarken, göçebeler aynı insan malzemesiyle tamamen farklı bir aidiyet modeli denemiş. Sonuçlar ortada:

• Devlet kurma kapasitesi yüksek ama merkezi devlet ömrü kısa

• Kültürel aktarım güçlü, dil/destan/töre topraksız da yaşıyor

• Sınır ihlallerine karşı hassasiyet daha az, ama grup içi sadakat çok yüksek

Son 200 yılda ulus-devlet fikri yayılınca çoğu göçebe toplum ya yerleşikleşmek zorunda kaldı ya da "vatansız" damgası yedi. Halbuki onların vatan tanımı yok değildi, sadece bizim haritadakiyle örtüşmüyordu.