Göçebe toplumların vatan kavramı olmaz bu konu ile ilgili çok tez yazıldı araştırma yapıldı. Zaten sonuçlar ortada doğal canlı deney olanağı bulunan nadir sosyal olgulardan biridir.
Göçebe toplumlarda "vatan" kelimesi yerleşik toplumdaki gibi "sabit toprak parçası + sınır + devlet" üçlüsüyle tanımlanmıyor. Onun yerine başka bağlar öne çıkıyor:
Mekana değil, insana bağlı aidiyet
Göçebe için vatan çoğu zaman bozkırın, çölün kendisi değil; oba, uruğ, aşiret. Türklerde "il" ve "bodun" kavramı buna örnek. Toprak elden gitse bile "devlet" ve "millet" devam edebiliyor. Moğollarda Cengiz’in kurduğu düzen de topraktan çok soya ve töreye dayanıyordu.
Hareketin kendisi kimlik
Bedeviler için çöl, Çingeneler için yol, Yörükler için yaylak-kışlak döngüsü... Vatan sabit bir nokta değil, bir rota. Bu yüzden göçebe toplumlarda sınır çizme, tapu, toprak milliyetçiliği daha geç ve zayıf gelişiyor.
Doğal deney kısımı tam da burası
Yerleşik tarım toplumları 10.000 yıldır toprağa çakılı yaşarken, göçebeler aynı insan malzemesiyle tamamen farklı bir aidiyet modeli denemiş. Sonuçlar ortada:
Devlet kurma kapasitesi yüksek ama merkezi devlet ömrü kısa
Kültürel aktarım güçlü, dil/destan/töre topraksız da yaşıyor
Sınır ihlallerine karşı hassasiyet daha az, ama grup içi sadakat çok yüksek
Son 200 yılda ulus-devlet fikri yayılınca çoğu göçebe toplum ya yerleşikleşmek zorunda kaldı ya da "vatansız" damgası yedi. Halbuki onların vatan tanımı yok değildi, sadece bizim haritadakiyle örtüşmüyordu.
