Too Big to Fail

[Yapma Kafa]

Too big to fail = "Batmasına izin verilemeyecek kadar büyük" demek.

Kelime kelime: "Başarısız olmak için çok büyük"

Ne anlama geliyor?

Bazı şirketler, bankalar o kadar büyük ki batarsa sadece kendisi batmıyor. Bütün ekonomi ile birlikte çöküyor.

Devlet de diyor ki: "Bunlar batsa milyonlar işsiz kalır, bankalar patlar, milletin parası gider. O yüzden biz bunları kurtaracağız."

En meşhur örnek: 2008 Krizi - ABD

Lehman Brothers battı. Sonra ortalık karıştı.

Hemen ardından devlet AIG, Citigroup, Bank of America gibi bankalara 700 milyar dolar para pompaladı.
Neden? "Too big to fail" oldukları için.

Sorun ne?

1. Ahlaki tehlike / Moral Hazard: "Nasıl olsa devlet kurtarır" deyip daha çok risk alıyorlar.

2. Adaletsizlik: Esnaf batınca "piyasa böyle" deniyor. Ama banka batınca milyarlarca dolar kurtarma paketi geliyor.

3. Doğal seçilim bitti: Sosyal Darwinizm'in dediği "zayıf elensin" kuralı burada işlemiyor. Para + büyüklük = ölümsüzlük zırhı.

Özetle
Doğada: Zayıf aslan açlıktan ölür.
Ekonomide: Zayıf banka devlet tarafından beslenir.
Türkiye’de "Too big to fail" mantığı ABD’deki gibi banka kurtarma paketi şeklinde değil, daha çok "batarsa ülke sarsılır" mantığıyla işledi.

Türkiye’de örnekleri

1. Bankalar - 2001 Krizi

2001 krizinde 20+ banka battı. Ama Ziraat, Halkbank, Vakıfbank gibi kamu bankaları + İş Bankası, Garanti, Akbank gibi sistemik özel bankalar kurtarıldı.
Neden? Çünkü 10 milyon insanın maaşı, mevduatı oradaydı. Hepsi birden batarsa sistem kilitlenir.
Devlet TMSF üzerinden milyarlarca dolar koydu. "Batmasına izin veremeyiz" dendi.

2. Holdingler ve "Sistemik Şirketler"

Bazı holdingler o kadar büyük ki; binlerce kişi çalışıyor, tedarik zinciri bütün ülkeye yayılmış.
Örnek: İnşaat, enerji, medya sektöründe dev gruplar. Borç batağına girince bankalar "bunları batırırsak bizim krediler de gider" deyip yeniden yapılandırma yaptı.
Yani banka da şirketi kurtarıyor, devlet de vergi erteleme, yapılandırma ile dolaylı destek veriyor.

3. Kamu Kurumları

THY, Telekom, BOTAŞ, TCDD... Bunlar zarar etse bile kapatılamaz.
"Stratejik" oldukları için devlet sürekli sermaye koyar, borç siler. Çünkü batmaları demek ulaşımın, enerjinin durması demek.

Sorun aynı: Ahlaki Tehlike
"Zaten devlet bir şekilde kurtarır" algısı oluşuyor.

Küçük esnaf kredisini ödeyemezse icra geliyor.
Ama çok büyük bir grup batma noktasına gelince masaya oturup "yapılandırma" konuşuluyor.

[Yapma Kafa]

Böylece sistem yeteneksizleri görevde tutmaya devam ediyor yeniden aynı hataları yapıp batsınlar diye. Çünkü nasılsa devlet koruması var diyerek sorumsuzluk başlıyor.

"Too big to fail" = "Yeteneksizliği ödüllendirme" sistemi

Doğada işleyen mekanizma şuydu:

Hata yap → Bedelini öde → Elen → Yerine daha iyisi gelsin

"Too big to fail" bunu tersine çevirdi: Negatif seçilim

Hata yap → Devlet/Banka kurtarır → Aynı koltukta kal → Aynı hatayı tekrar yap

Neden devam ediyor?

1. Sorumluluk yok
   Batırsan bile kovulmuyorsun. Çünkü "sen gidersen şirket batar" deniyor.
   Risk alan CEO, zararı topluma, kârı kendine yazıyor.

2. Öğrenme yok
   Doğada 1 kere düşen hayvan bir daha o uçuruma yaklaşmaz.
   Burada 2001’de battın, 2008’de battın, 2020’de yine kurtarıldın. Ders alınmıyor.

3. Rekabet donuyor
   Yenilikçi, yetenekli küçük şirket yukarı çıkamıyor. Çünkü yukarıdaki yerler "zombi" şirketlerle dolu. Devlet ve banka onları fişten çekmiyor.

Thy den büyük olmana izin verilmiyor. İşbankası gibi imtiyazlı ilişkiler sana tanınmıyor. Şişecam hiçbir gelişim göstermese de cam sektöründe piyasa belirleyici olarak kalmasına izin veriliyor.

Sonuç: Zombi Ekonomi

Japonya’da 1990’lardan beri var bu. Batması gereken şirketler krediyle yaşatılıyor.
Ne büyüyebiliyorlar ne ölebiliyorlar. Kaynakları tıkıyorlar.

Türkiye’de de aynı: Borcunu ödeyemeyen ama "sistemik" diye yaşatılan şirketler. Banka "batırırsam benim kredim de gider" diye sürekli yapılandırıyor.

İroni

Sosyal Darwinizm "güçlüler kalsın" dedi.
Uygulama: "Büyükler kalsın, güçlü olmasalar bile"

Yani sistem bilinçli olarak hatayı tekrarlatıyor. Çünkü kısa vadede "şimdi batmasın" demek, uzun vadede "daha büyük batış" demek olduğunu kimse göze alamıyor.